Voor Staantribune #16, na te bestellen de webshop, bezocht redacteur Joris van de Wier het Russische Kaliningrad, waar gisteravond de laatste groepswedstijd, tussen Engeland en België, werd gespeeld.

Journalist Olaf Koens schreef ooit dat Kaliningrad in de regio zhopa pribalika wordt genoemd, vrij vertaald ‘de anus van de Baltische Staten’. De stad heeft namelijk een slechte reputatie. Ooit heette Kaliningrad Königsberg, maar na de Tweede Wereldoorlog besloten de Sovjets deze stad in te lijven, de overgebleven Duitsers te deporteren, nieuwe inwoners al dan niet gedwongen te importeren en de plaats te vernoemen naar Mikhail Kalinin, een van de kopstukken van De Partij.

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie werd Kaliningrad ineens afgesneden van de rest van Rusland, zoals Königsberg na de Eerste Wereldoorlog ineens niet meer met de rest van Duitsland verbonden was. Het maakte de stad kwetsbaar. Kaliningrad heeft nu dezelfde positie.

Het is een eiland in de Europese Unie dat grenzen heeft met Polen en Litouwen, maar niet met Moedertje Rusland. Strategisch is de stad van groot belang voor Poetin, want zijn Baltische Vloot ligt daar. Kaliningrad wordt regelmatig een frontstad in de nieuwe Koude Oorlog genoemd en juist daarom is het een van de speelsteden tijdens het WK deze zomer. Het is een politiek statement van de Russen.

Moeras
“Welcome to Russia”, zegt Artyom Homchenko, terwijl we door de modder banjeren en mijn schoenen langzaam wegzakken in de zompige grond. De onverharde wegen rondom het nieuwe stadion hebben door de hevige regenval meer weg van rivieren dan van straten en machines zijn druk bezig al het water weg te pompen. Geen verrassing, want volgens Homchenko is het eiland, waar het WK-stadion wordt gebouwd, oorspronkelijk een moeras. “De Duitsers hebben dit niet voor niets altijd onbebouwd gelaten, maar een of andere idioot dacht dat het wel een goed idee was om op deze drassige grond een loodzwaar bouwwerk neer te zetten. Wat mij betreft mag het wegzakken. Bijna niemand hier zit te wachten op het WK. Dat we speelstad tijdens het WK zijn, wordt neergezet als een geschenk van Poetin aan ons. Maar wij zien het meer als een kluif die je naar een hond gooit om hem zoet te houden.”

Homchenko is journalist en tegenstander van het WK in zijn stad. Hij is een echte Kaliningrader wiens familie hier in de jaren veertig terechtkwam. “Mijn opa heeft hier gevochten in de Slag om Königsberg. Hij raakte gewond en is hier gebleven mede dankzij wat druk van bovenaf. De stad moest namelijk gevuld worden met mensen. Mijn andere grootvader is hierheen gelokt met de belofte dat Kaliningrad de modernste stad van de Sovjet-Unie zou worden. Allebei mijn oma’s zijn niet Russisch. Beiden werden gedwongen vanuit Oekraïne en Wit-Rusland naar Kaliningrad te gaan, omdat er te weinig vrouwen waren in de stad. Ze mochten amper persoonlijke bezittingen meenemen en werden in een vrachtwagen naar Kaliningrad gereden. Het waren fijne mensen, die Sovjets. Veel mensen in Kaliningrad hebben dezelfde achtergrond en daardoor een stevig wantrouwen tegenover autoriteiten. Poetin is hier bijvoorbeeld niet heel populair. Bij de laatste presidentsverkiezingen behaalde hij hier, op Moskou na, het laagste percentage stemmen.”

WK-putdeksels
“Het is geweldig dat Kaliningrad een speelstad is tijdens het WK. Een droom die uitkomt. Dit geschenk schiet Kaliningrad met één klap de 21ste eeuw binnen. Generatieslang gaan wij hier voordeel van ondervinden.” Aan het woord is Oleg Rybolovlev van de plaatselijke VVV. Hij steekt zijn enthousiasme over het WK niet onder stoelen of banken. “Dat we een mooi stadion krijgen en er een hoop voetbalsupporters op bezoek komen is heel mooi, maar dat de hele infrastructuur flink wordt verbeterd, is het belangrijkste voor Kaliningrad. Heb je het vliegveld al gezien? Dat is hypermodern geworden en overal worden goede asfaltwegen neergelegd. Alle flats krijgen ook een opknapbeurt. Zonder het WK had dat nog jaren geduurd.”

Het valt inderdaad op dat de stad flink onder handen wordt genomen. De naargeestige Oostblokflats langs de rivier in de buurt van het stadion krijgen een kleurige buitenkant en op de zijkanten worden mozaïeken aangebracht in het voetbalthema. Volgens Rybolovlev is de stad in juni onherkenbaar. “Langs de rivier wordt nu een boulevard gebouwd waar in de zomer fans kunnen wandelen en genieten van de stad. Ik weet zeker dat de supporters naar huis gaan met een positieve indruk van Kaliningrad.” Terwijl we verder lopen, wijst Rybolovlev ineens naar de grond. “Kijk! Zie je dat? Speciale WK-putdeksels. Aan alles denken wij.” De speciale WK-putdeksels doen wat decadent aan, want de verbouwingen zijn nog lang niet klaar. Naast een speciale WK-putdeksel staat een flat die een grote gribus is.

Afvoerputje
Het WK moet zorgen voor een nieuw imago van Kaliningrad. Zelfbewust en hip. Het is een stad die van ver is gekomen. In 1991 voorspelden experts dat de stad het Hongkong van Rusland zou worden. Dat gebeurde niet. Het omgekeerde was het geval. Kaliningrad werd straatarm en stond bekend om smokkelaars, criminelen en aids. Bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie zagen veel gelukzoekers kansen in Kaliningrad. Een van hen was een met hiv besmette prostituee. In korte tijd zorgde zij voor een explosie aan geslachtsziektes. Kaliningrad was de eerste plek in de voormalige Sovjet-Unie waar zo’n explosie aan hiv-gevallen te vinden was. Het deed de reputatie van de stad in de rest van Rusland weinig goed. Kaliningrad werd gezien als een afvoerputje van het land waar alleen totale mafkezen woonden en hét voorbeeld wat er gebeurde als je in aanraking kwam met het Westen.

Volgens Rybolovlev is dat tegenwoordig verleden tijd. “De tijden dat Kaliningrad een lachertje was, zijn wel voorbij. Dankzij Duits geld hebben wij de oude vissershaven in ere kunnen herstellen. Toeristen, en ongetwijfeld ook de voetbalfans, gaan dat geweldig vinden. Er zijn veel kroegen en goede restaurants daar. Ook het Kneiphof, het oude Duitse gedeelte, is helemaal opgeknapt. Het is jammer dat Duitsland als groepshoofd hier niet kan spelen, want dat zou echt geweldig zijn. Maar Polen mag ook. Voor hen is het maar een korte reis naar hier. Ik voorspel vier uitverkochte wedstrijden in Kaliningrad en een fantastische ervaring voor de voetbalsupporters die komen.”

Königsberg
Ik besluit de Russische Emile Ratelband en zijn speciale WK-putdeksels achter mij te laten en de stad, waar over een halfjaar duizenden voetbalfans komen, eens te bekijken. Ooit was Kaliningrad een prachtige stad met een Dom, kasteel en universiteit. Het heette toen nog Königsberg, de hoofdstad van de Duitse provincie Oost-Pruisen. Na de Eerste Wereldoorlog moest Duitsland West-Pruisen afstaan aan het nieuwe land Polen en ineens werd Königsberg een enclave die alleen via de zee te bereiken was. De NSDAP van Hitler was hier dan ook razend populair, want Oost-Pruisen wilde weer een worden met de rest van Duitsland. Dat lukte van 1939 tot en met 1945, maar tegen een hoge prijs. De Britten gooiden in 1944 een bommentapijt op Königsberg en in april 1945 maakten de Sovjets het karwei af.

De meeste Duitsers waren toen de stad al ontvlucht, maar op hen die er nog waren werd vreselijk wraak genomen. Mannen werden vermoord, vrouwen werden verkracht en veel weeskinderen vluchtten de bossen in en moesten daar jaren zien te overleven. Wolfskinderen werden ze genoemd. De Slag om Königsberg duurde maanden. Het front lag al ver in Duitsland, maar de Sovjets slaagden er niet in om de stad snel te veroveren. Pas toen dat eindelijk lukte, werd er niet alleen wraak genomen op de mensen die er nog waren, maar werden ook allerlei Duitse symbolen gesloopt. Op het graf van de beroemdste Königsberger, de filosoof Immanuel Kant, werd gedanst. Alle Duitsers die de orgie van geweld overleefden, werden later gedeporteerd en vervangen door nieuwe inwoners. Toen oer-bolsjewiek Mikhail Kalinin in 1946 stierf, werd de stad naar hem vernoemd.

In het Baltika Stadion zal komend seizoen alleen het tweede elftal spelen.

Baltika Kaliningrad
Na de oorlog waren niet alleen de Duitsers verdwenen, ook alle Duitse instituten waren in een klap weg. Zo had de stad met VFB Königsberg een meer dan behoorlijke voetbalclub en de Sportplatz Walter-Simon-Platz (vernoemd naar een Joodse filantroop die de grond had geschonken aan de stad) was de trots van Oost-Pruisen. De club nam als kampioen van Noordoost-Duitsland zestien keer deel aan de eindronde om de Duitse titel en kwam in 1928 tot de kwartfinale. Ook stadsgenoot SV Prussia-Samland Königsberg mocht vijf keer meedoen om de Duitse titel, maar kwam nooit zo ver als VFB. In 1933 werd de naam van het stadion van VFB Königsberg veranderd in Erich-Kock-Platz, vernoemd naar de lokale nazi. De derby’s tussen beide clubs waren berucht in de stad, maar hielden in 1945 logischerwijze op. Beide clubs verdwenen en zijn nooit meer heropgericht. De vluchtende Königsbergers hadden wel wat anders aan hun hoofd dan voetbal.

Nadat de Sovjet-Unie de stad had herbevolkt, begonnen de bewoners langzaamaan te wennen en ontstond er een sociaal leven. Zo werden er twee voetbalclubs opgericht: Dinamo Kaliningrad en Pishchevik Kaliningrad. Beide gingen spelen in de oude Duitse stadions. In 1954 werd van hogerhand besloten dat die twee moesten fuseren en zo ontstond Baltika Kaliningrad. Volgens Homchenko is de club een van de weinige dingen die de inwoners van de stad bindt. “Voor 1945 woonden er zo goed als geen Russen in Kaliningrad. Daarna kwam er een miljoen mensen uit allerlei verschillende delen van de Sovjet-Unie om dit gebied te bevolken, het was dus heel erg wennen aan elkaar en elkaars gebruiken. Maar op het voetbalveld verdwenen die verschillen. Baltika was van iedereen. De club heeft zeker in de beginjaren voor een samenhorigheidsgevoel in de stad gezorgd en doet dat nog steeds. Het WK is straks van iedereen, maar Baltika is van ons.”

Stadium Kaliningrad
Het WK gaat ook het einde betekenen van het Baltika Stadion, de voormalige Walter Simon-Platz. Baltika moet namelijk naar het nieuwe stadion verhuizen, tot verdriet van Homchenko. “De lokale overheid wil niet dat Stadium Kaliningrad leeg staat na het WK en daarom moet Baltika daar gaan spelen. Veel supporters kijken enorm op tegen de verhuizing naar dat stadion. We spelen nu in het centrum van de stad en moeten dan naar dat gigantische ding in het moeras. Baltika heeft zo’n vijfduizend supporters, dus wat moeten wij in een stadion met vijfendertigduizend plaatsen? Er zijn nu plannen om het na het WK te verkleinen naar vijfentwintigduizend, maar dat is nog steeds veel te groot. Ik hoop dat iedereen dat gaat inzien na ons eerste seizoen daar en Baltika weer in het huidige stadion kan spelen. Voorlopig blijft daar het tweede elftal spelen, maar aangezien het midden in het centrum ligt, is de grond aantrekkelijk voor investeerders.”

Het Stadium Kaliningrad moet bij het verschijnen van dit magazine klaar zijn, maar ziet er drie maanden voor de opleverdatum nog altijd uit als een gigantische bouwplaats. Door de drassige grond was het nodig om 4,5 miljoen ton zand te storten voordat er gebouwd kon worden, maar volgens Alexander Rolbinov van de plaatselijke overheid is het stadion ruim voor het WK klaar. “Rondom het stadion lijkt het meer op Qatar dan op Rusland met al dat zand, maar dat was nodig om de grond bouwklaar te maken.

‘Het WK is straks van iedereen, maar Baltika is van ons’

De grond was erg instabiel vanwege de ligging op een eiland. Vandaar dat hier pas als laatste van de twaalf speelsteden is begonnen met bouwen. Er moesten testen worden gedaan om te kijken of het überhaupt mogelijk was om hier een stadion neer te zetten. Wel zijn er aanpassingen aan het stadion gedaan. De capaciteit is verlaagd van 45.000 naar 35.000 en het verschuifbare dak is geschrapt.”

Terwijl we door de zandvlakte lopen en ik bij iedere stap mijn vastgezogen schoenen weer los moet rukken, schudt Homchenko zijn hoofd. Hij blijft het een idioot plan vinden om het stadion op moerasgrond te bouwen. “Lange tijd hoopte ik dat de WK-organisatie Kaliningrad zou schrappen als speelstad en Krasnodar als vervanger zou aanwijzen, maar zoals je ziet is het stadion nu al bijna klaar. Het gaat dus zeker door. Een kwart miljard euro kost dat ding. Baltika heeft het stadion eigenlijk niet nodig, dus het is er neergezet voor vier wedstrijden. Waarschijnlijk wedstrijden als Costa Rica – Saoedi-Arabië en Noord-Ierland – Tunesië. Je hebt de armoede gezien hier in de stad. Ik denk dat het geld wel beter had kunnen worden besteed.” Homchenko heeft misschien wel een punt, maar Kaliningrad heeft nu wel speciale WK-putdeksels en die pakt niemand ze meer af.

Dit artikel stond eerder in Staantribune #16, na te bestellen de webshop.