Heel Kreta kent hem, maar niemand weet precies hoe hij heet. Zijn voornaam wordt naar believen verbasterd tot Eigen, Ege of Egen, zijn achternaam tot Gkerrad, Gkerand, Tzerards of Tzerald. Zijn Griekse voornaam Evgènios betekent welgeboren, van goede afkomst. Evgenikòs staat voor hoffelijk, beleefd en aardig. Ook wordt hij wel aangeduid met Mister of Ollandòs.

Aanstaande woensdag (13 september) wordt THYRA (Poort/Vak 9) van het Theodoros Vardinoyannis Stadion in Iraklion luisterrijk vernoemd naar de man die vijftien jaar trainer-coach van OFI Kreta. Dat is een absoluut record in een land waar verafgoding en verguizing dicht bij elkaar liggen en voetbalclubs zich bij voorkeur laten leiden door het adagium “Met een goeie trainer doe ik soms wel een heel seizoen”.


Gerards, geboren in Brunssum op 7 mei 1940, is in zijn jonge jaren een meer dan verdienstelijk voetballer bij Limburgia en Fortuna ’54, waar hij speelt met namen als Cor van der Hart, Bart Carlier, Jan Notermans, de Luxemburger Spitz Kohn en de Belg Jef Vliers. Met Fortuna wint hij op 14 mei 1964 de KNVB Beker. Na zijn actieve voetbalcarrière wordt hij in 1974 hulptrainer bij Roda JC, waar hij elf jaar samenwerkt met hoofdtrainers Bert Jacobs, Piet de Visser, Hans Eijkenbroek en Frans Körver. De Visser noemt hem een top-assistent.

‘De Kretenzer die weet hoe je veldslagen moet winnen’
OFI, voluit Omilos Filathlon Irakleiou wat zoveel betekent als ‘Groep Sportvrienden van Iraklion’, vraagt hem in de zomer van 1985 als hoofdtrainer. Hij gaat er zelf vanuit dat hij na een of twee jaar wel weer weg zal zijn. OFI heeft de jaren ervoor tenslotte aan de lopende band trainers versleten. Maar het loopt anders. Onder Gerards groeit OFI uit van een laagvlieger tot een vooraanstaande club.

In zijn debuutjaar wordt OFI tweede met vijf punten achterstand op grootmacht Panathinaikos. Ook de jaren daarna eindigt de club steevast bovenin. In 1987 wint OFI voor het eerst in zijn bestaan een grote prijs, de Griekse beker. De finale tegen Iraklis Saloniki wordt gespeeld in het Olympisch Stadion in Athene, dat voor het grootste deel is gevuld met Kretenzers die met extra schepen en vliegtuigen zijn overgekomen.

Zes keer kwalificeert OFI zich onder Gerards voor Europees voetbal. Twee keer bereikt de club de achtste finale van de UEFA Cup. Het grootste Europese wapenfeit is de uitschakeling van Atlético Madrid in de tweede ronde in het seizoen 1993-1994. Vier jaar later is de Franse topclub AJ Auxerre in de achtste finale net te sterk.

Het laatste seizoen onder Gerards eindigt OFI op een vierde plek. Het is de laatste keer dat de club zich kan meten met de Griekse top en zich plaatst voor Europees voetbal. Gerards neemt als polyniki koouts (veel winnende coach) afscheid met een score van 235 overwinningen, 162 nederlagen en 98 gelijke spelen in 495 Griekse competitiewedstrijden. Voor de beker boekt OFI onder hem 63 overwinningen, 23 nederlagen en 21 gelijke spelen. Vooral in het eigen stadion is OFI, gesteund door een bloedfanatieke aanhang, vrijwel onoverwinnelijk.

Op zondag 31 mei 2000 wordt er in Yedi Koulè (Zeven Torens), zoals het stadion in de volksmond wordt genoemd, hartstochtelijk afscheid genomen van de succescoach. De crème de la crème van het Griekse voetbal komt over voor een erewedstrijd. Zijn geblesseerde voetbalzoon Nikos Machlas verricht de aftrap. Tienduizend supporters zingen hem toe (fonetisch): “Den tha xechásoume potè Ollandè, Ollandè” (We zullen je nooit vergeten Nederlander, Nederlander; in het Grieks rijmt dat). Vanwege zijn grote verdiensten voor de stad wordt Gerards benoemd tot ereburger van Iraklion.

Skaouter 
Gerards wordt door kenners geroemd om zijn oog voor voetbaltalent en zijn opleidingskwaliteiten. Meerdere spelers die hij bij OFI vormt, zwermen uit naar grote Europese clubs. Machlas is een bekend voorbeeld. Gerards neemt hem als jongeling jarenlang drie keer per week apart om te trainen op scoren. Hij laat hem in februari 1991 als zeventienjarige debuteren in de hoofdmacht. Gerards tipt vervolgens de Nederlandse topclubs, maar die zien niks in de spits. Wat moeten ze nu met een Griek? Omdat zijn contract afloopt, doet Gerards een ultieme poging om Machlas te slijten. Hij boort zijn vele contacten aan om hem in een internationaal sterrenelftal te krijgen dat een wedstrijd speelt in Italië.

Hoewel Machlas slechts een half uur meedoet, maakt hij grote indruk met een assist en een doelpunt. Vitesse en Sampdoria tonen belangstelling. Gerards raadt hem aan te kiezen voor Vitesse, omdat er in Nederland slechter wordt verdedigd dan in Italië. In de zomer van 1996 verhuist Machlas voor een miljoen euro naar Arnhem. In zijn derde seizoen bij Vitesse wordt Machlas Europees topscorer met 34 doelpunten. Grote clubs als Arsenal azen op hem. Voorzitter Karel Aalbers hoopt tegen de twintig miljoen voor hem te vangen.

Maar Machlas houdt vol dat hij alleen naar Ajax wil. Hij dreigt zijn contract uit te dienen als hij zijn zin niet krijgt. Dan krijgt Vitesse helemaal niks. Dus wordt het toch Ajax, dat in 1999 een kleine negen miljoen euro voor de Griek neertelt, op dat moment de duurste aankoop van de Amsterdammers ooit. “Typisch Nikos”, vertelt Gerards in Het Parool. “Machlas is een eigenwijze flikker, hij weet precies wat hij wil. Hij was in zijn jeugd al een Ajax-fan.” Aalbers mokt dat Machlas daar in zijn drie jaar bij Vitesse nooit blijk van heeft gegeven.

De grootste ontdekking van Gerards is de Malinees Mahamadou Diarra. Zijn broer Harouna, die bij OFI speelt, zegt tegen zijn trainer dat hij een jonger broertje heeft dat veel beter kan voetballen dan hijzelf. Dat wil Gerards wel eens zien. “Laat maar komen.” Mahamadou traint een maand op proef mee bij OFI. Na één training weet Gerards het al. “Die moet ik hebben. Een hele grote wordt dat. Dat kon je gelijk zien. Hij vertelde aanvoerder Nioplias brutaalweg hoe hij vrij moest lopen.”

In de zomer van 1998 komt Mahamadou op zeventienjarige leeftijd voor een tekengeld van 15.000 dollar naar OFI. Na één seizoen gaat de middenvelder voor bijna 700.000 gulden (ruim 300.000 euro) naar Vitesse, dat hem na drie jaar voor meer dan het tienvoudige doorverkoopt aan Olympique Lyon. In 2006 telt Real Madrid 26,4 miljoen euro neer voor hem.

Er gaan verhalen dat Gerards geld verdient aan de transfers. Maar hij bezweert dat hij er nooit een cent aan over heeft gehouden. De overgang van Diarra naar Vitesse heeft hem naar eigen zeggen niet meer opgeleverd dan een etentje op kosten van Aalbers.

Kretenzer onder de Kretenzers
Gerards realiseert zich dat Grieks denken, doen en praten een voorwaarde is om te slagen bij OFI: “Hoe kun je nu een speler op zijn kop geven als een tolk alles eerst moet vertalen?” Hij geeft ze op hun donder in het Grieks. Dat werkt. De spelers van OFI hebben aanvankelijk moeite met zijn aanpak. “De Griek speelt voor zichzelf. Alleen het individuele trucje of techniekje telt hier. Ze waren gewend om te dollen met hun tegenstander, een hakballetje, een balletje tussen de benen door. Maar dat levert geen punten op. Vanaf de eerste training mochten de spelers de bal maar tweemaal raken. Stoppen-afgeven, voor ons Nederlanders een normaal gegeven, voor Grieken een kwelling. Na enkele wedstrijden begon deze therapie in de vorm van punten vruchten af te werpen. Nu schelden de spelers elkaar uit als iemand een technisch hoogstandje probeert uit te halen”, vertelt hij tegen de Telegraaf.

Gerards hamert op het collectief. Het veranderen van de Griekse mentaliteit is vrijwel onbegonnen werk, grenzend aan sisyfusarbeid, maar hij zet door. “Griekse voetballers kunnen taai zijn en goed voetballen, maar bij de minste of geringste tegenslag stort de boel in elkaar. Dan gaan ze als gekken door elkaar heen lopen.” Gerards leert OFI een meer Europese voetbalstijl aan; een combinatie van techniek – die zijn spelers genoeg in huis hebben – en resultaatgerichtheid.

Culinair auteur Rianne Buijs die in de zomer van 1999, aan de vooravond van zijn laatste seizoen als coach van OFI, voor Trouw medelandgenoten op het eiland portretteert, schrijft over hem: “Op Kreta hoef je de naam Gerards maar te noemen en zelfs van de ruwste lippen vloeit honing, zo geliefd is hij. Hij spreekt Nederlands met een zacht zuidelijk accent en, grappig genoeg, vloeiend Grieks idem dito. Licht zangerig en onmiskenbaar Kretenzisch, een reden temeer waarom de mensen hem in hun hart gesloten hebben.”

In 2005 huwt de trainer Katerina Travajakis, met wie hij dan al tien jaar samenwoont in haar geboortedorp Eliá, net buiten Iraklion. Als een Griekse krant hem in 2010 vraagt hoe hij de eurocrisis ervaart, antwoordt hij: “Anderen verlaten Griekenland, maar er is een Nederlander die Griek is geworden, die hier blijft en nooit weg zal gaan. Ik mag dan geboren zijn in Nederland, maar na jarenlang uitkijken op de Psiloritis (met 2.456 meter de hoogste berg van het eiland, red.) voelt alleen Kreta echt als mijn vaderland. Terug gaan naar Nederland is absoluut geen optie. Ik woon hier voor altijd. Op Kreta ben ik gelukkig. Het eiland heeft een aangenaam klimaat, geweldige sfeer, lekker eten, lekkere wijn en goed volk. Op Kreta weten ze hoe er geleefd moet worden. Ik ben zo gehecht aan Kreta dat ik mijn naam heb veranderd in Gkerardàkis.” Onder die naam heeft hij zelfs wijn op de markt gebracht.

KatastrOFI
Bij zijn afscheid roept het bestuur van OFI Gerards uit tot ‘adviseur en scout voor het leven’. Niet dat er iets op papier wordt gezet. ‘Levenslang’ duurt in werkelijkheid nog geen vijf maanden. Dan moet hij in de krant lezen dat hij ontslagen is. Volgens de clubleiding staat zijn aanwezigheid betere resultaten in de weg. OFI bungelt onderaan met twee punten uit vijf wedstrijden. Zijn opvolger Aristides Vasileiou, die vijftien jaar lang zijn assistent was, heeft geklaagd over Gerards’ bemoeizucht met technische zaken. Van de ene op de andere dag is hij persona non grata bij de club waar hij vijftien jaar de scepter heeft gezwaaid. De supporters zijn woedend. Zij gaan verhaal halen bij de voorzitter van OFI die zich zo bedreigd voelt dat hij zijn pistool trekt. Vasileiou wordt op zijn beurt na twaalf wedstrijden ontslagen en vervangen door zijn assistent en oud-speler Ioannis Samaras, de vader van Yorgos.

In 2014 wordt Gennaro Gatuso aangesteld als twintigste coach na het tijdperk Gerards. Het komen en gaan van trainers kan de neergang van OFI niet stoppen. Het degradeert in 2009 na 33 jaar uit de Super League, de hoogste voetbalklasse. Twee jaar later keert OFI terug op het hoogste niveau, maar in 2015 wordt de club onder voorzitterschap van Nikos Machlas vanwege financiële problemen teruggezet van de Super League naar de derde klasse. In het seizoen 2016-2017 komt OFI uit in de tweede klasse, waar het als vierde eindigt en net promotie misloopt. Inmiddels is de club weer vijf trainers verder.

Gerards na OFI
Na zijn vertrek bij OFI is Gerards met wisselend succes werkzaam bij AEK Athene, als technisch adviseur en scout (2001; 2004-2009), als trainer-coach bij APOEL Nicosia (2001-2002), Iraklis Saloniki (2002-2003) en derdeklasser Panachaïki Patras (voorjaar 2010).

APOEL Nicosia wordt onder zijn leiding voor het eerst sinds zes jaar weer eens kampioen van Cyprus. Maar er is gedoe over geld. “De voorzitter deugde niet”, zegt Gerards. Hij belt hem vanaf Kreta – er is geen competitie wegens interlandvoetbal – met de mededeling dat hij ermee kapt, omdat hij zijn geld niet heeft gekregen. Even later belt de voorzitter terug met de boodschap dat zijn achterstallig salaris op hem ligt te wachten.

Gerards vraagt een neefje van zijn vrouw Katerina om het geld op te gaan halen. De jongen heeft nog nooit gevlogen. Het is maar één uur heen en een uur terug. Je krijgt zowel eten op de heenweg als op de terugweg, belooft Gerards hem. Het neefje neemt het geld in ontvangst op de luchthaven van Nicosia en keert met hetzelfde vliegtuig weer terug naar Heraklion, waar hij op de luchthaven wordt aangehouden met een tas vol Cypriotische ponden. Gerards, zijn vrouw en zijn schoonvader haasten zich naar de luchthaven om hem vrij te krijgen. Hij wordt vastgehouden in een kantoorruimte vol met politieagenten. De politiechef stuurt iedereen weg. Als ze alleen zijn, zegt hij tegen Gerards dat het neefje mag gaan en dat hij het geld mee mag nemen, maar niet in de tas. Hij moet het geld verstoppen. Dus stopt hij het geld waar het maar kan: in zijn sokken, in zijn jasje, broek, in zijn overhemd, in zijn onderbroek. Om hoeveel geld het gaat, kan hij zich niet meer herinneren. Een tonnetje? Of de politiechef zijn deel heeft gekregen, laat hij in het midden. Gerards heeft zijn geld dus gekregen, maar één wedstrijd later levert hij toch zijn contract in. “Waarom”, vraagt de voorzitter verbaasd, “je hebt je geld toch gehad?” “Omdat ik je niet vertrouw”, antwoordt Gerards.

Ongeluk en eerbetoon
Op 19 augustus 2010 slaat Gerards met zijn auto over de kop als hij op weg is naar Vannios in het zuiden van Kreta, waar zijn oude club vriendschappelijk speelt tegen de lokale club Patouchas. Hij raakt beklemd in zijn auto en wordt bevrijd door aanhangers van OFI die ook op weg zijn naar de wedstrijd. Sinds het ongeluk gaat zijn gezondheid achteruit: “Vanaf mijn middel gaat alles slecht. Ook heb ik evenwichtsproblemen.” Door zijn fysieke gesteldheid valt het hem steeds moeilijker om naar voetbalwedstrijden te gaan. Hij raakt steeds meer aan huis gekluisterd. In 2014 eert OFI hem in 2014 met zijn eigen thrònos (troon), voorzien van zijn naam en het wapen van de club in het stadion bij de ingang van THYRA 9.

Op 11 januari 2017 wijdt de Griekse televisiezender Novasports een aflevering in de serie Legend Stories aan Gerards. Er wordt bij hem thuis in Elia gefilmd als er een aantal oud-spelers van OFI bij hem op bezoek komen, waaronder Nikos Machlas.

Ook Mahamadou Diarra doet per Skype zijn zegje: “Mister Gkerard I can say it is like my father. It was like a big teacher. When I come to Greece seventeen young boy from Africa to Europe, especially in Greece, is not easy. My brother Harouna help me a lot but that was outside the pitch. On the pitch Gkerard was a really big part of my carreer. I remember the first week I was in Greece you invite me to your home, I still appreciate. You was taken me as your really son. This was the best thing that encourage me to do my best for you. To try to help you also to get some result. Everything I am saying is coming from my heart. And I hope too that you are proud of my carreer. I am proud and I am happy to meet him and to work with him. Thanks Mister for everything you have done for me and my brother Harouna. We never ever forget you in all us life!”

‘Welkom Mister, terug in je eigen huis’
Op zaterdag 13 mei 2017 is Gerards eregast bij de thuiswedstrijd van OFI tegen Aris Saloniki, die eindigt in 1-1. “Welkom Mister, terug in je eigen huis. Het is ons een grote eer”, begroet het bestuur van de club hem vooraf op Facebook. Schoonzoon Manolis Papadakis parkeert hem in zijn rolstoel langs de lijn. De trainers van de twee ploegen, Nikos Papadopoulos van de thuisploeg en Nikos Kostenoglou van de gasten, komen voor de wedstrijd de hand kussen van hun leermeester. Zijn breekbare aanwezigheid verscheurt de harten van de supporters en doet het beton van het stadion barsten.

Jos van Meeuwen schrijft op het moment een biografie over Evgenios Gkerard.